معرفی سفال سفید آبی

سفال هاي آبي – سفيد از چين تا ايران
    شاه عباس متوجه شد که يکي از کالاهاي مهمي که تاجران اروپايي از شرق به اروپا صادر مي کنند، سفالينه هاي چيني است. کيفيت و زيبايي چيني زبانزد بود و خريداران بسياري داشت. شاه کبير که در مورد صنعت سفالگري نيز همانند هر مورد ديگري که با آن سر و کار مي يافت، عملگرا بود، دليلي نمي ديد که اروپاييان تمام چيني مورد نياز خود را از چين خريداري کنند. در حالي که با اندکي تلاش مي شد آنها را از ايران تهيه کرد و کيلومترها در راه و روزها و ماه ها در وقت و البته در هزينه ها صرفه جويي نمود.
    اين يک معامله برد – برد براي هر دو طرف بود. هم در هزينه ها براي اروپاييان بشدت صرفه جويي مي شد و هم صنعت سفالگري ايران رونقي تازه مي يافت و بازارهاي فروش خارجي پيدا مي کرد.
    براساس اين تفکر بود که شاه عباس براي ايجاد سبکي در سفال سازي که بتواند از مقبوليت سفال هاي چيني در اروپا سود ببرد، سيصد استاد سفالگر چيني را به همراه خانواده هاشان به ايران دعوت کرد. آنها به طور عمده در اصفهان سکونت کردند و به وسيله آنها توليد سفال هاي چيني دوره مينگ در ايران آغاز شد.
    اندک اندک، همکاري نزديکي ميان سفالگران ايراني و چيني آغاز شد. بعضي روش هاي خاص چيني ها براي مدت درازي پايدار ماند اما مطابق معمول، ايرانيان بزودي به افزودن ايده‎ هاي تزئيني خود پرداختند و کم کم اين چيني ها بيش از پيش خصلت ايراني به خود گرفت. ثمره اين همکاري، سفالي بود سفيد رنگ که قبل از لعاب دادن، رنگ آبي خورده بود، کيفيتي شبه چيني داشت و تقليدي بود از چيني آبي و سفيد چين در دوره مينگ.
    در مدتي کوتاه، مراکز ديگري بجز اصفهان نيز به توليد سفال هاي آبي سفيد پرداختند. در واقع در اين مراکز بود که اين سفال ها هرچه بيشتر خصلت هاي ايراني يافتند. ژان شاردن، جهانگرد مشهور فرانسوي که در قرن هفدهم از ايران بازديد کرده است، مي نويسد: «بهترين سفال هاي آبي سفيد ايران در مشهد، کرمان، يزد و شيراز توليد مي شود.»
    شکل سفال هاي آبي سفيد صفوي و طرح هاي تزئيني آن، متفاوت و گوناگون بود. در اوايل شکل و طرح کاملاً ماخوذ از چين بود با اين تفاوت که رنگ آبي در اين نمونه ها اندکي تيره تر از اصل چيني بودند. تزئينات به کار رفته نيز شامل طرح هاي چيني در وسط و نقوش و نمادهاي بودايي در درون آن يا تصاوير گياهي و جانوري به سبک هنر چيني بود. گاهي نيز نقوش تزئيني سفال هاي چيني ادوار مختلف را به صورت ترکيبي با هم به کار مي بردند.
    با گذشت زمان، سفالگران صفوي در تزئين اين ظروف نيز بنا به ذائقه ايراني تغييراتي ايجاد کردند و آنها را با مشخصات هنر ايراني اين عصر منطبق ساختند. از اين رو برخي محققان اين دسته سفالينه ها را سفال هاي آبي سفيد با نقوش خالص ايراني ناميده اند. براي تزئين اين سفال ها به جاي نقوش صحنه ها و مناظر چيني مثل اژدها، معابد بودايي، صخره، آهو و... از مضامين ايراني اسلامي همچون مفاهيم نجومي، نقوش انساني با مشخصات نژادي، لباس ايراني و حتي گاهي از هنر خوشنويسي ايراني نيز استفاده و در زمينه ظروف سفالي اشعار فارسي با خوشنويسي به عنوان تزئين ظروف نوشته مي شد.
    به لحاظ رنگ، البته به علت در دسترس نبودن مواد معدني اصلي موردنياز براي توليد رنگ، رنگ هاي آبي به کار رفته به شفافيت و خلوص نمونه هاي اصلي چيني نبود. رنگ آبي اين سفال هاي آبي سفيد، معمولاً تيره تر بود و تا حدي ته رنگ ارغواني داشت.
    به لحاظ تکنيک اثر، سفالگران ايراني، در اين سفالينه ها از نقاشي زير لعاب استفاده کردند. يعني بر خلاف شيوه هاي چيني، نقاشي را قبل از لعاب دادن سفال ها رايج کردند. اين عمل بر ماندگاري نقوش و نقاشي هاي تزئيني روي سفالينه ها مي افزود.
    شاه عباس، خود به هنر سفالگري علاقه داشت. بخصوص ظرافت و زيبايي سفال هاي چين را مي ستود و به گردآوري و مجموعه سازي از ظروف سفالي دلبستگي داشت. او گاهي سفال هايي را براي مجموعه سفال هاي خود به هنرمندان مختلف سفارش مي داد. اين هنرمندان گاهي سفالگران ايراني بودند و گاه چيني. در يک مورد نيز امپراطور چين، مجموعه نفيسي از چيني را به بهانه احياي مجدد جاده تاريخي ابريشم به رسم هديه براي او ارسال کرد.
    شاه عباس براي نگهداري اين مجموعه بي نظير از سفالينه هايي که به ادوار مختلف تعلق داشتند، در بازسازي بناي آرامگاه شيخ صفي الدين در اردبيل، دستور داد سالني در بناي اين مقبره را براي نگهداري اين سفالينه ها آماده کنند. اين سالن جديد «چيني خانه» نامگذاري شد و شاه، مجموعه سفال هاي خود را که بر پشت آنها توسط حکاکان، مهر شاه عباس با نقش «بنده شاه ولايت، عباس» حک شده بود، در آن به يادگار نهاد. با وجود دستبردهاي گوناگون در سده هاي بعد، بخشي از آن گنجينه امروز در بقعه شيخ صفي در اردبيل نگهداري مي شود. مجموعه شکوهمندي که هر بيننده اي را هنوز هم مجذوب مي کند.

منابع:

    1- پوپ، آرتور و فليس اکرمن- سيري در هنر ايران ويرايش و ترجمه زير نظر سيروس پرهام
    2- حسيني، سيدهاشم- مقايسه تاثير هنر سفالگري چين بر ايران ادوار تيموري و صفوي- فصلنامه هنرهاي زيبا، شماره 41، صص 82-71
    3- وولف، هانس- صنايع دستي کهن ايران - ترجمه سيروس ابراهيم زاده